Czy można w kilka godzin nauczyć dzieci, czym są uprzedzenia, dyskryminacja i poczucie wykluczenia? Amerykańska nauczycielka Jane Elliott zrobiła to w jednej klasie – i do dziś jej eksperyment jest jednym z najmocniejszych przykładów, jak łatwo wytworzyć podziały.
W 1968 roku, dzień po zabójstwie Martina Luthera Kinga Jr., Elliott chciała pomóc swoim białym uczniom zrozumieć, czym jest rasizm – ale nie poprzez teorię, tylko przez doświadczenie. Uznała, że tylko jeśli dzieci same poczują, jak to jest być „gorszym”, będą mogły naprawdę zrozumieć dyskryminację.
Na czym polegał eksperyment?
Elliott podzieliła uczniów według koloru oczu – na „lepszych” (niebieskookie) i „gorszych” (brązowookie). Lepsza grupa dostawała więcej przywilejów: mogła pierwsza jeść, dłużej bawić się na dworze. Druga – musiała nosić obroże, nie mogła korzystać z części materiałów.
W ciągu kilku godzin dzieci zaczęły zachowywać się zgodnie z przypisanymi im rolami: niebieskookie stawały się aroganckie, brązowookie – wycofane i smutne. Gdy następnego dnia role się odwróciły, sytuacja się powtórzyła – tylko w drugą stronę.
Co to oznacza?
Nawet sztuczny, powierzchowny podział wystarczy, żeby ludzie zaczęli się traktować nierówno. Jeśli powiesz komuś, że „jest gorszy”, „nie należy do grupy”, „nie pasuje” – bardzo szybko może zacząć w to wierzyć. A inni – mogą zacząć go gorzej traktować, żeby „poczuć się lepsi”.
Jak to się ma do hejtu?
Hejt w sieci lub w szkole często zaczyna się właśnie od takich podziałów: „inni”, „dziwni”, „gorsi”. Nieważne, czy chodzi o wygląd, pochodzenie, styl ubierania się czy poglądy – kiedy ktoś zostaje uznany za „innego”, łatwiej go atakować.
Dzieci z eksperymentu Elliott nie miały złych intencji – po prostu uwierzyły w sztuczny podział. Hejter też często nie potrzebuje prawdziwego powodu – wystarczy, że „ktoś jest inny”.
Co możemy z tym zrobić?
Rozumieć, jak działa mechanizm podziałów – i świadomie go rozbrajać. Zamiast myśleć „on jest inny = on jest gorszy”, warto zadać sobie pytania: „Skąd wiem, że mam rację?” oraz „Co by było, gdyby mnie ktoś tak potraktował?”.
Uprzedzeń można się nauczyć i oduczyć. Zastanów się, jak dziś potraktowałaś (-eś) osoby w Twoim otoczeniu.
Źródło: Wojciszke B., Psychologia społeczna, Warszawa 2020.