Emocje są czymś, co towarzyszy nam w codziennych życiu od urodzenia aż do śmierci. Nie zawsze są takie, jakbyśmy sobie tego życzyli, nie zawsze potrafimy sobie z nimi poradzić. To sygnały płynące z Twojego ciała, które informują Cię o tym, co się dzieje. Kiedy przydarza się coś miłego, czujesz się dobrze, a kiedy coś przykrego, czujesz się źle.
Emocje dzielimy na pierwotne i wtórne. Pierwotne to początkowe, silne reakcje na jakieś wydarzenie, które nie wymagają przemyślenia i analizy danej sytuacji. To złość, gdy ktoś Cię obrazi, albo radość w odpowiedzi na informację o wygranej w konkursie. Emocje wtórne są bardziej złożone – to odpowiedź na pierwotne uczucia. Jakiś przykład? Pewna dziewczyna, nazwijmy ją Magda, ma siostrę, powiedzmy, że Kasię. Sytuacja przedstawia się następująco: Magda pożyczyła sukienkę swojej siostry bez pytania i niestety poplamiła ją wiśniowym sokiem. Przyznała się, a w odpowiedzi na to siostra – Kasia – odczuwając złość, nakrzyczała na Magdę, aż doprowadziła ją do płaczu. Chwilę później poczuła się winna z tego powodu – poczucie winy jest tutaj emocją wtórną.
Jak powstają emocje?
Nasz mózg nieustannie monitoruje zarówno sygnały płynące z ciała (np. bicie serca, napięcie mięśni), jak i informacje z otoczenia, a następnie interpretuje je na podstawie wcześniejszych doświadczeń i wyuczonych schematów. To właśnie sposób, w jaki mózg nadaje znaczenie tym sygnałom i łączy je z wcześniejszymi przeżyciami, prowadzi do powstania konkretnej emocji.
Co konkretnie dzieje się w mózgu? W powstawaniu emocji kluczową rolę odgrywają różne jego obszary, przede wszystkim jednak są to: ciało migdałowate (amygdala), kora przedczołowa oraz hipokamp. Dodatkowo, procesy chemiczne (działanie neuroprzekaźników, takich jak dopamina czy serotonina) i czynniki genetyczne oraz środowiskowe wpływają na to, jak silnie i w jakich sytuacjach odczuwamy emocje. Powstają one zatem w wyniku oceny (świadomej lub nieświadomej) danego zdarzenia jako istotnego dla nas. Jeśli sytuacja jest zgodna z naszymi celami, emocja odczuwana jest jako pozytywna, jeśli nie – jako negatywna. Emocje uruchamiają gotowość do określonego działania, często poprzedzając reakcje behawioralne i zmiany fizjologiczne w organizmie.
Sześć podstawowych emocji
Każdy z nas odczuwa całą gamę różnych emocji – które z nich możemy uznać za podstawowe? Według Paula Ekmana, są to: radość, smutek, strach, zaskoczenie, odraza i gniew. Naukowiec rozwinął swoją koncepcję, uzupełniając listę do siedemnastu, pisząc, że wszystkie emocje są podstawowe, jednak część badaczy wciąż uważa, że istnieją takie, które są uniwersalne dla wszystkich kultur, społeczności, dla wszystkich ludzi na świecie. Przyjrzyjmy się im zatem bardziej szczegółowo.
Radość – pojawia się, gdy dzieje się coś miłego, np. spotkanie z przyjaciółmi, dobra ocena w szkole, prezent na urodziny.
Smutek – czujesz go, gdy coś tracisz albo coś się nie udaje, np. rozstanie z kimś bliskim, gorszy dzień.
Złość – to emocja, która pojawia się, gdy coś idzie nie po Twojej myśli, ktoś Cię niesprawiedliwie potraktuje albo coś Cię zirytuje.
Strach – odczuwasz go, gdy coś wydaje się niebezpieczne albo nieznane, np. przed ważnym sprawdzianem czy wizytą u dentysty.
Zaskoczenie – pojawia się, gdy dzieje się coś niespodziewanego, np. nagła zmiana planów.
Odraza – czujesz ją, gdy coś Cię odpycha, np. nieprzyjemny zapach albo widok czegoś, co Ci się nie podoba.
Czy świat bez emocji mógłby zaistnieć?
Emocje pełnią w naszym życiu trzy funkcje: motywacyjną (motywują do jakiegoś działania), informacyjną (niosą ze sobą ważny komunikat dla nas samych) i społeczną (komunikują innym, jak się czujemy, pomagają w budowaniu relacji). Emocje to potężna siła napędowa. Sprawiają, że chce nam się działać, zmieniać coś w swoim życiu, dążyć do celu. Każda z tych emocji jest ważna i każda coś nam mówi. I tak oto: strach ostrzega nas przed niebezpieczeństwem i mobilizuje do ucieczki lub obrony, złość daje energię do walki o swoje granice, radość motywuje do działania i budowania więzi z innymi, odraza motywuje do odrzucenia i oddalenia się od przedmiotu / zdarzenia / osoby, a smutek pozwala nam się zatrzymać, przemyśleć coś na nowo i zregenerować siły. Dzięki emocjom wiemy, kiedy coś nam zagraża, a kiedy warto się czymś cieszyć.
Pomagają nam także w podejmowaniu decyzji! Może się wydawać, że najlepiej byłoby decydować „na chłodno”, zupełnie bez emocji. Jednak badania pokazują, że osoby, które nie odczuwają emocji, mają ogromne trudności nawet z najprostszymi wyborami. To właśnie emocje pomagają nam szybko ocenić sytuację i zdecydować, co jest dla nas dobre, a co nie. Kiedy czujesz niepokój przed jakimś wyborem, to znak, że warto się nad nim zastanowić. Z kolei radość czy ekscytacja mogą być sygnałem, że idziesz w dobrym kierunku.
Wyobraź sobie świat, w którym nikt nie okazuje emocji – nikt się nie uśmiecha, nie smuci, nie złości. Trudno byłoby wtedy zrozumieć, co czują inni i jak się do nich odnosić. Emocje są językiem uniwersalnym – nawet jeśli nie powiesz ani słowa, Twój uśmiech, łzy czy złość będą zrozumiałe dla innych ludzi. Dzięki emocjom możemy budować głębsze relacje, okazywać wsparcie, współczucie czy radość z sukcesów bliskich. W dodatku są emocje są uniwersalne – to jedyny język, w którym wszyscy jesteśmy w stanie się porozumieć. Badania Paula Ekmana pokazały, że takie uczucia jak radość, smutek, strach, złość, zaskoczenie i odraza są rozpoznawane i wyrażane podobnie przez ludzi z różnych zakątków globu.
Co ważne i warte podkreślenia: nie ma złych emocji – są tylko takie, które czasem są przyjemne, a czasem trudne do przeżycia. Ważne, żeby próbować je zauważać i nazywać, bo to pierwszy krok do lepszego zrozumienia siebie. Jeśli chcesz nauczyć się rozpoznawania emocji, przeczytaj nasz artykuł.
Źródła:
Barrett L.F., Jak powstają emocje? Sekretne życie mózgu, Warszawa 2018.
Selvam R., Regulowanie emocji. Przewodnik po uczuciach, ciele i zachowaniach, Białystok 2024.
Strelau J., Psychologia. Podręcznik akademicki, Gdańsk 2021.