To raniące zachowania wyrażane słowami lub tonem głosu. Może to być wyśmiewanie, przezywanie, grożenie, ironia, ale też chłodne milczenie czy komunikaty typu Ty. Agresja słowna nie zawsze jest głośna – czasem ukrywa się w pozornie niewinnych sformułowaniach, jak „domyśl się”, „nieważne”, „i tak nie zrozumiesz”.

Dyskryminacja ze względu na niepełnosprawność – poprzez słowa, zachowania, bariery lub stereotypy.

Dyskryminowanie młodych osób tylko dlatego, że są dziećmi, nastolatkami lub młodymi dorosłymi. Objawia się np. ignorowaniem ich zdania lub umniejszaniem ich doświadczeń.

Lekceważące lub nierówne traktowanie osób starszych w różnych sferach życia,  np. w pracy, mediach czy ochronie zdrowia. To także uznawanie ich za mniej kompetentne lub nieważne społecznie.

Umiejętność wyrażania swoich uczuć, potrzeb i granic w sposób spokojny i z szacunkiem – zarówno do siebie, jak i do innych. Osoby asertywne potrafią bronić siebie, jednocześnie biorąc pod uwagę perspektywy i uczucia innych. Asertywność to nie agresja ani uległość. Poznaj ćwiczenia wzmacniające budowanie asertywności, czytając nasz artykuł.

Ukryta forma agresji, w której złość lub niechęć do kogoś wyrażana jest w sposób pośredni, np. poprzez ironiczne żarty, milczenie, „przypadkowe” uwagi. Może być też próbą manipulacji drugą osobą. Może być trudna do rozpoznania, ale bardzo raniąca.

Przemoc wobec innych osób z użyciem internetu i narzędzi cyfrowych, np. hejt, ośmieszanie, groźby, publikowanie kompromitujących treści.

Zaburzenie nastroju objawiające się m.in. długotrwałym smutkiem, utratą radości, spadkiem energii i motywacji. Można ją podejrzewać, gdy objawy trwają ponad dwa tygodnie i utrudniają codzienne funkcjonowanie, np. trudności ze snem, zaburzenia apetytu i popędu seksualnego, utrata sprawności intelektualnej, chęć izolacji.

To forma nierównego traktowania, która nie jest widoczna na pierwszy rzut oka. Polega na stosowaniu zasad lub praktyk, które z pozoru są neutralne, ale w praktyce stawiają niektóre osoby lub grupy w gorszej sytuacji.

Umiejętność rozumienia emocji drugiej osoby i wczuwania się w jej sytuację. Jeśli chcesz nauczyć się rozpoznawać emocje u siebie i innych, przeczytaj nasz artykuł.

Lęk przed wypadnięciem z obiegu, wszechogarniający lęk, że inne osoby w danym momencie przeżywają bardzo satysfakcjonujące doświadczenia, w których ja nie uczestniczę. Więcej na ten temat dowiesz się z artykułu nt. FOMO w naszym blogu.

Forma manipulacji polegająca na podważaniu czyichś uczuć, wspomnień i postrzegania rzeczywistości, aby wzbudzić niepewność i zależność.

Nienawistne treści, których celem jest obrażenie, ośmieszenie czy zdyskredytowanie kogoś, a nie wyrażenie swojego zdania w konstruktywnej dyskusji. Hejt nie jest krytyką czy opinią – to forma przemocy. To nie tylko komentarze, ale też memy, grafiki, filmy. Przeczytaj, jak zgłosić hejt w sieci.

Komunikat o czyimś zachowaniu lub działaniu, który informuje, co działa dobrze, a co można poprawić. Odpowiednio przekazana informacja zwrotna wspiera rozwój.

Zdolność rozpoznawania i rozumienia własnych emocji oraz emocji innych osób, a także radzenia sobie z nimi w codziennych sytuacjach.

Szybka pomoc psychologiczna udzielana wtedy, gdy ktoś znajduje się w silnym kryzysie emocjonalnym, np. po doświadczeniu hejtu, przemocy, straty lub nagłego wydarzenia. Jej celem jest przywrócenie poczucia bezpieczeństwa i pomoc w poradzeniu sobie „tu i teraz”, a nie długoterminowa terapia.

Sposób mówienia, który nikogo nie wyklucza ani nie dyskryminuje – uwzględnia różnorodność ludzi i unika stereotypów, uprzedzeń czy aluzji. Język włączający, równościowy.

Sposób komunikacji oparty na ocenach, oskarżeniach, krytyce i etykietowaniu. Język szakala koncentruje się na tym, kto jest „winny”, zamiast na emocjach i potrzebach, co często prowadzi do konfliktów i eskalacji napięcia. Pojęcie pochodzi z Porozumiewania bez przemocy Marshalla Rosenberga.

Sposób komunikacji oparty na empatii, uważności i szacunku – również wobec samego siebie. Język żyrafy polega na mówieniu o faktach, uczuciach i potrzebach bez oceniania innych. Pomaga budować porozumienie i bezpieczne relacje. Pojęcie pochodzi z Porozumiewania bez przemocy Marshalla Rosenberga.

Forma krytyki, która ma pomóc, a nie zranić. Odnosi się do zachowania, a nie osoby – bez obrażania, oceniania i sprawiania przykrości rozmówcy. Jest wyrażana spokojnie i z intencją wsparcia rozwoju.

Negatywne przekonania o sobie, które obniżają poczucie własnej wartości. Często powstają pod wpływem porównań, krytyki lub hejtu. Kompleksy mogą dotyczyć wyglądu, umiejętności, pochodzenia czy relacji. Z czasem mogą prowadzić do obniżonej samooceny, wycofania, nadmiernego perfekcjonizmu albo agresji wobec innych.

Sposób mówienia o swoich uczuciach i potrzebach, bez atakowania drugiej osoby. W komunikacie JA mówisz, jak ty się czujesz w danej sytuacji i dlaczego coś ci nie pasuje, zamiast oskarżać kogoś, że „jest zły” albo „robi wszystko źle”. Przykład: „Jest mi smutno, kiedy mówisz do mnie w taki sposób, czuję się przez to odrzucony”.

Sposób mówienia, w którym obwiniasz drugą osobę, zamiast mówić o swoich uczuciach. Często wywołuje obronę, złość lub eskalację konfliktu zamiast rozwiązania problemu, np. „Zawsze mnie ośmieszasz! Jesteś okropny!”.

Moment w życiu, kiedy wydarza się coś bardzo trudnego, co mocno wytrąca nas z równowagi. Może to być coś nagłego – np. hejt w sieci, zerwanie przyjaźni, kłótnia w domu – albo sytuacja, która narastała powoli, aż w końcu przerasta nasze możliwości poradzenia sobie z nią. W kryzysie czujemy się zagubieni, niepewni, a czasem nawet mamy wrażenie, że nie ma wyjścia z tej sytuacji. W tym czasie potrzebujemy pomocy innych – rodziny, przyjaciół, specjalistów – bo samemu trudno jest wrócić do równowagi​.Zaburzenie nastroju objawiające się m.in. długotrwałym smutkiem, utratą radości, spadkiem energii i motywacji. Można ją podejrzewać, gdy objawy trwają ponad dwa tygodnie i utrudniają codzienne funkcjonowanie, np. trudności ze snem, zaburzenia apetytu i popędu seksualnego, utrata sprawności intelektualnej, chęć izolacji.

To naturalna reakcja organizmu na zagrożenie lub niepewność. Pomaga chronić przed niebezpieczeństwem, ale gdy jest zbyt silny lub długotrwały, może utrudniać naukę, relacje i codzienne funkcjonowanie.

Inaczej: uważność. Praktykowanie mindfulness to świadome skupianie się na tym, co dzieje się w danym momencie – w ciele, myślach i emocjach. Pomaga lepiej radzić sobie ze stresem i napięciem oraz zwiększa kontakt z samym sobą.

To wypowiedzi, które obrażają, poniżają lub nawołują do nienawiści wobec osób lub grup ze względu na ich cechy, takie jak pochodzenie, płeć, religia, orientacja czy niepełnosprawność. Mowa nienawiści rani i wyklucza.

Odnosi się do tożsamości płciowej osób, które nie identyfikują się wyłącznie jako kobieta lub mężczyzna. Dla części osób płeć jest bardziej złożona i nie mieści się w dwóch tradycyjnych kategoriach.

Dotyczy osób o innej orientacji psychoseksualnej niż heteroseksualna, a także osób o innej tożsamości płciowej niż te uznawane za normę społeczną, zgodne z płcią biologiczną – męskość i kobiecość.

Stan, w którym osoba ma trudności lub ograniczenia w funkcjonowaniu związane z ciałem lub ruchem. Niepełnosprawność nie definiuje całej osoby ani jej możliwości, lecz wskazuje na potrzebę odpowiedniego wsparcia i dostępności.

Nieformalne, niepisane zasady, które określają akceptowalne i odpowiednie działania w danej grupie lub społeczności. Normy mogą pomagać we współżyciu, ale czasem prowadzą też do wykluczania osób, które się od nich różnią.

To zdolność radzenia sobie z trudnymi sytuacjami, stresem i niepowodzeniami oraz powracania do równowagi po kryzysie. Nie oznacza braku emocji ani „bycia twardym”, lecz umiejętność korzystania ze wsparcia i dbania o siebie. Przeczytaj nasz artykuł, aby poznać pierwsze kroki do budowania odporności psychicznej.

Podejście do komunikacji stworzone przez Marshalla Rosenberga, oparte na empatii, uważnym słuchaniu i wyrażaniu swoich potrzeb bez agresji. Porozumiewanie bez przemocy pomaga rozwiązywać konflikty i budować relacje oparte na wzajemnym szacunku. Więcej na ten temat znajdziesz w scenariuszu zajęć.

To działania, które ranią emocjonalnie i podważają poczucie własnej wartości drugiej osoby. Może obejmować hejt, wyśmiewanie, zastraszanie, manipulację, ignorowanie lub ciągłą krytykę. Przemoc psychiczna nie zostawia widocznych śladów, ale ma realny wpływ na zdrowie psychiczne.

To proces regularnych spotkań ze specjalistą, który pomaga lepiej zrozumieć siebie, swoje emocje i trudności. Psychoterapia wspiera w radzeniu sobie z kryzysami, problemami emocjonalnymi i relacyjnymi.

Zasada, według której wszystkie osoby mają takie same prawa i są traktowane z jednakowym szacunkiem, niezależnie od swoich cech, pochodzenia czy tożsamości. Równość nie oznacza, że wszyscy są tacy sami, ale że każdy ma równe szanse.

Umiejętność rozpoznawania, nazywania i radzenia sobie z emocjami w sposób, który nie szkodzi ani nam, ani innym. Regulacja emocji pomaga reagować adekwatnie do sytuacji zamiast działać pod wpływem impulsu.

Obejmuje rozpoznawanie i rozumienie własnych emocji, myśli i zachowań. Dzięki samoświadomości łatwiej podejmować decyzje, stawiać granice i dbać o siebie.

To uprzedzenia, stereotypy lub dyskryminacja osób ze względu na płeć. Może objawiać się w języku, żartach, nierównym traktowaniu lub ograniczaniu czyichś możliwości.

To uproszczone, często ogólnikowe i krzywdzące wyobrażenie lub przekonanie na temat danej grupy ludzi. Stereotypy nie uwzględniają różnic między ludźmi i mogą prowadzić do uprzedzeń oraz wykluczenia.

Proces przypisywania osobie lub grupie negatywnych cech i etykiet, które prowadzą do uprzedzeń, wykluczenia lub gorszego traktowania. Stygmatyzacja często opiera się na stereotypach i utrudnia pełne uczestnictwo w życiu społecznym.

To silny uraz psychiczny powstały w wyniku bardzo trudnego lub zagrażającego życiu lub zdrowiu wydarzenia. Trauma może wpływać na emocje, ciało i relacje jeszcze długo po samym wydarzeniu.

Celowe prowokowanie innych w internecie i wywoływanie u nich negatywnych emocji. Troll nie chce rozmowy – jego celem jest reakcja.

Negatywne nastawienie wobec określonych osób lub grup, często oparte na stereotypach, a nie na rzeczywistej wiedzy czy doświadczeniu.

To działania, które mają na celu zapewnienie wszystkim równych szans uczestniczenia w życiu społecznym – bez względu na różnice między ludźmi. Obejmuje m.in. dostęp do edukacji, pracy, bezpieczeństwa, opieki zdrowotnej, możliwości zamieszkania. Włączenie społeczne dąży do likwidowania barier, które mogą z kolei prowadzić do wykluczenia ze społeczeństwa poszczególnych osób.

To sytuacja, w której osoba lub grupa jest odsuwana od pełnego udziału w życiu społecznym, np. przez brak dostępu, dyskryminację lub stygmatyzację.

Stan dobrostanu emocjonalnego, społecznego i psychicznego, w którym osoba jest w stanie radzić sobie z codziennymi wyzwaniami, utrzymywać zdrowe relacje, podejmować racjonalne decyzje i osiągać pełnię swojego potencjału. Zdrowie psychiczne, tak jak fizyczne, wymaga troski i wsparcia.

Słowniczek powstał na podstawie rzetelnych źródeł edukacyjnych i psychologicznych oraz doświadczeń pracy z młodzieżą, rodzicami i edukatorami.